Skip to main content

6-dars. Takrorlanuvchi algoritmlar

Dars Maqsadlari:​

  • Sharti oldin tekshiriladigan takrorlanuvchi (while)
    • While siklining mantiqiy ishlash jarayonini o'rganish.
    • While sikli orqali takrorlanadigan jarayonlarni boshqarishni o'rganish.
    • Flowgorithm dasturida while siklini amaliy qo'llashni o'rganish.
  • Sharti keyin tekshiriladigan takrorlanuvchi (do while)
    • Do-while siklining mantiqiy ishlash jarayonini o'rganish.
    • Do-while sikli orqali shart bajarilishidan oldin kamida bir marta bajariladigan jarayonlarni tushunish.
    • Flowgorithm dasturida do-while siklini amaliy qo'llashni o'rganish.
  • Parametrli takrorlanuvchi (for)
    • For siklining ishlash jarayonini to'liq tushunish.
    • Flowgorithm dasturida for siklini qanday ishlatishni amaliy va nazariy jihatdan o'rganish.

Sharti oldin tekshiriladigan takrorlanuvchi (while)

Kirish:​

Dasturlashda sikllar (takrorlanishlar) – bu shunchaki qiziq narsa emas, balki kompyuterni bir necha marta takrorlash kerak bo'lgan vazifalar bilan tanishtiradigan muhim vosita. While sikli bu jarayonni qanday nazorat qilishni ko'rsatadi. Xuddi “necha marta uxlasam, hafta oxiri yetib keladi?” kabi savollarga kod yozish orqali javob berish mumkin.

reload-icon-design-isolated-on-260nw-1851666679.webp

While Sikli Nima?​

While sikli – bu shart to'g'ri bo'lganda (true) kodni qayta-qayta bajaruvchi takrorlanish jarayoni. Bu degani, while sikli ma'lum bir shart amalga oshguncha davom etadi. Xuddi shunday, siz suzishni o'rganmoqchi bo'lsangiz, to hali erkin suza olmaguningizcha mashq qilishda davom etasiz.

While siklining asosiy sintaksisi:​

  1. Shart: Takrorlanish qanday holatda davom etadi.
  2. Tana: Takrorlanadigan kod bloklari, ya'ni har safar sikl ishlaganda nima bajariladi.

Flowgorithmda While Sikli:​

Flowgorithmda while siklini yaratish uchun "While Loop" blokidan foydalanamiz. Har bir bosqichda sikl davom etishini ta'minlovchi shart va jarayonlar belgilanadi.

Misol: Tasavvur qiling, siz yugurishni trenirovka qilyapsiz. Maqsad – kamida 5 km yugurish. While yugurilgan masofa < 5 km, siz yugurishda davom etasiz. Har safar yugurganingizda yana bir qadam oldinga siljib borasiz.

While Siklining Ishlash Jarayoni​

While siklining ishlashini tushunish uchun quyidagi qadamlarga e'tibor beraylik:

  1. Shartni tekshirish: Har safar sikl boshlanishida shart tekshiriladi.
  2. Tana bajariladi: Agar shart true bo'lsa, siklning ichidagi jarayonlar (tana) bajariladi.
  3. Shartning yangilanishi: Har safar tana bajarilgandan keyin shart yangilanadi.
  4. Qayta tekshirish: Shart yana tekshiriladi. Agar hali ham true bo'lsa, sikl yana davom etadi.

Tasavvur qiling, siz do’kondasiz. Siz oylik byudjetingiz bo'yicha mahsulotni sotib olishni davom ettirasiz, to sizning pulingiz qolmaguncha. Har bir xariddan keyin siz byudjetni kamaytirasiz va yana xarid qilishingiz mumkinmi, yo'qmi tekshirasiz.

While Sikli Haqiqiy Hayotda​

While sikli har qanday real hayotdagi takrorlanadigan jarayonni ifodalaydi. Misol sifatida kundalik hayotdagi qadamlarni olamiz.

Misol: Masalan: Nonushta qilish jarayoni. Siz oshxonaga kirasiz va nonushta qilishni boshlaysiz. While qoringiz to'ymaguncha siz yeyishda davom etasiz.

Infinite Loop (Cheksiz Takrorlanish)​

istockphoto-927336276-612x612.jpg

Har doim while siklini to'xtatish uchun shartni to'g'ri yozish muhim. Aks holda, sikl hech qachon to'xtamaydi va cheksiz takrorlanish yuzaga keladi. Bu holat juda qiziq va hatto dasturchilarni ham ba'zida "infinite loop" tuzoqqa tushirishi mumkin.

Flowgorithmda While Sikli Bilan Ishlash​

Misol: Tasavvur qiling, siz matematikani o'rganmoqchisiz va har kuni 10 ta misol ishlayapsiz. To 50 ta misol ishlamaguningizcha davom etishingiz kerak. Bu holatda while sikli qo'llaniladi.

  1. O'zgaruvchi: Misollar sonini boshlang'ich qiymatiga tenglashtirish (masalan, misollar = 0).
  2. Shart: Misollar soni 50 taga yetguncha davom etadi (while misollar < 50).
  3. Yangilanish: Har safar 10 ta misol yechiladi va natijada o'zgaruvchi yangilanadi (misollar += 10).

Flowgorithmda bu jarayon "While Loop" bloklari orqali ifodalanadi.

Xulosa​

Flowgorithm dasturida while siklini o'zlashtirish dasturlashning mantiqiy asoslarini chuqur tushunish imkonini beradi. Bu oddiy takroriy jarayonlardan tortib murakkab hisob-kitoblarga qadar keng ko'lamda qo'llanilishi mumkin.

Sharti keyin tekshiriladigan takrorlanuvchi (do while)

Kirish:​

Ko'pincha dasturga biror shart bajarilishidan oldin ham qandaydir vazifani bajarish kerak bo'ladi. Shu paytda dasturlashda do-while sikli yordamga keladi. Xuddi hayotda qandaydir ishni avval bajarib, keyin shartni tekshirib ko'rish kabi.

Do-while Sikli Nima?​

Do-while sikli – bu dasturda shart tekshirilishidan oldin kamida bir marta amalga oshiriladigan takroriy jarayonni ifodalaydi. While sikli dan farqli o'laroq, do-while sikli shart noto'g'ri bo'lsa ham, bir marta bajariladi.

Do-while siklining tuzilishi:​

  • Tana: Shart tekshirilishidan oldin bir marta bajariladigan kodlar bloki.
  • Shart: Tana bajarilib bo'lgach, sikl davom etishi yoki to'xtashi kerakligini aniqlaydi.

Flowgorithmda Do-while Sikli:​

Flowgorithmda do-while sikli qo'llanishi juda sodda: "Do While Loop" blokidan foydalaniladi. Avval siklning tanasi ishlaydi, so'ng shart tekshiriladi. Agar shart to'g'ri bo'lsa, sikl qayta bajariladi.

Hayotiy Misol:​

Tasavvur qiling, siz suzishni o'rganmoqchisiz. Suzishni boshlaysiz va kamida bir martta suvga sho'ng'iysiz. Keyin esa yana suzishga davom etasizmi yoki suvdan chiqasizmi, bu sizning kuchingizga bog'liq.

Do-while Siklining Ishlash Tartibi​

Do-while siklining ishlashini tushunish juda oddiy. Keling, bu jarayonni bir nechta oddiy bosqichda ko'rib chiqamiz:

  1. Tana bajariladi: Avvaliga siklning ichida yozilgan kodlar bajariladi.
  2. Shart tekshiriladi: Kod bajarilib bo'lgach, shart tekshiriladi. Agar shart true bo'lsa, sikl qaytadan ishlaydi.
  3. Yana tana bajariladi: Shart to'g'ri bo'lgan taqdirda yana tana bajariladi va jarayon yana davom etadi.

Misol: Faraz qiling, siz pizza yeyapsiz. Kamida bitta bo'lak yeyish shart! Do-while sizni bir bo'lak yeyishga majbur qiladi, so'ng yana yeyishni xohlaysizmi, tekshirib ko'radi. Agar qorin to'ymagan bo'lsa, yana bir bo'lak yeyiladi.

Do-while Sikli Haqiqiy Hayotda​

Ko'p hollarda, hayotda biror ishni bajarishimiz kerak, lekin bu ishni kamida bir marta bajarmasdan shart qo’yib bo’lmaydi. Do-while sikli xuddi shunday vaziyatlarga to'la.

Misol: Tasavvur qiling, siz restoranda ovqat buyurtma qilyapsiz. Kamida bitta taom buyurtma qilishingiz kerak. Buyurtmani topshirgandan keyin qaraysiz: ovqat sizga yetarlimi yoki yana bir buyurtma kerakmi? Shart shundaki, bir taomni buyurmaguningizcha qaror qabul qila olmaysiz.

Flowgorithmda Do-while Sikli Bilan Ishlash​

Flowgorithm dasturida do-while siklini amaliyotda ko'rish va tushunish uchun quyidagi misolga qarang:

Misol: Siz har safar o'yin o'ynaysiz va o'yinni qayta o'ynashni xohlaysizmi, yo'qmi, har safar qaror qabul qilasiz. Kamida bitta o'yinni o'ynaysiz, keyin esa yana o'ynaysizmi, qarab ko'rasiz.

  1. O'zgaruvchi: yana_o'ynaysizmi = true
  2. Tana: O'yinni o'ynash jarayoni.
  3. Shart: Siz yana o'ynashni xohlaysizmi? (yana_o'ynaysizmi == true)

Flowgorithmda bu jarayon "Do While Loop" bloki yordamida ifodalanadi. Har safar shart tekshiriladi va shart to'g'ri bo'lsa, sikl qayta ishlaydi.

Infinite Loop (Cheksiz Takrorlanish) va Do-while​

Do-while siklida ham ehtiyot bo'lish kerak. Agar shart noto'g'ri yozilgan yoki o'zgarmasa, sikl cheksiz davom etishi mumkin. Infinite loop – bu dasturlashning eng xavfli tuzoqlaridan biri.

Do-while Sikli va While Siklining Farqi​

Do-while sikli va while sikli o'xshash, lekin ularning ishlash tartibi biroz farq qiladi:

  • While sikli: Shart to'g'ri bo'lmasa, sikl biror marta ham ishlamaydi.
  • Do-while sikli: Shart to'g'ri bo'lmasa ham, kamida bir marta ishlaydi.

Xulosa​

Do-while sikli dasturdagi shartlar bajarilishidan oldin biror jarayonni kamida bir marta bajarish uchun juda qulay. Bu sikl dasturlarni samarali va sodda qiladi, ayniqsa shartlar tekshirilishidan oldin biror vazifa bajarilishi kerak bo'lgan holatlarda qo'llaniladi.

Parametrli takrorlanuvchi (for)

Kirish:​

For sikli haqida eshitib, siz "Loop ichida qayta-qayta aylanish" degan narsa hayotingizda qay darajada o‘rin tutishini anglab yetasiz. For sikli – bu xuddi "Kun tartibi" singari: vaqt oralig‘ida bir nechta takroriy ishlardan iborat.

For Sikli Nima?​

For sikli – bu dasturda ma'lum bir miqdorda yoki shart bajarilgunga qadar biror amalni takrorlash imkonini beruvchi tuzilma. For sikli orqali takrorlash tartibli va boshqariladigan bo'ladi.

For Siklining Tuzilishi:​

For sikli asosan 3 qismdan iborat:

  1. Boshlang'ich qiymat – Takrorlash qachondan boshlanishini belgilaydi.
  2. Shart – Takrorlash qancha davom etishini belgilaydi.
  3. Qadam – Har safar qanday o'zgarish kiritilishini ko'rsatadi.

Flowgorithmda For Sikli Bilan Ishlash​

Flowgorithm dasturida for sikli ishlatilishi juda oddiy va qulay. Bu dasturda "For Loop" bloki orqali for sikli tashkil qilinadi va unda boshlang'ich qiymat, shart va qadamlar belgilanishi mumkin.

  • Boshlanish: For siklining boshlanishi dastlabki qiymatni belgilaydi, ya'ni siklning qaysi nuqtadan boshlanishini aniqlaydi.
  • Shart: Sikl qachongacha ishlashini belgilaydi. Shart haqiqat (true) bo'lganida sikl davom etadi.
  • Qadam: Har bir takrorlanishda qanday o'zgarish bo'lishini ko'rsatadi. Odatda qadam +1 yoki 1 bo'ladi, lekin undan katta yoki kichik qiymatlarni ham belgilash mumkin.

Flowgorithm Dasturida Misol:​

For siklidan foydalanib, 1 dan 5 gacha bo'lgan sonlarni chop etish uchun quyidagi misolni ko'rib chiqamiz:

  1. Boshlanish: i = 1
  2. Shart: i <= 5
  3. Qadam: i = i + 1

Bu misolda 1 dan 5 gacha bo'lgan sonlar birin-ketin ekranda chop etiladi. Har safar i birga oshiriladi va shart to'g'ri bo'lgunicha sikl davom etadi.

For Siklining Amaliy Qo'llanilishi​

Misol 1:​

1 dan 10 gacha bo'lgan sonlarni ekranga chiqaradigan for sikli:

  1. Boshlanish: i = 1
  2. Shart: i <= 10
  3. Qadam: i = i + 1

Natija:​

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

Cheksiz For Sikli va Uning Oqibatlari​

Dasturlashda eng ko'p uchraydigan xatolardan biri bu – cheksiz sikl. Agar for siklida shart hech qachon noto'g'ri bo'lmasa, sikl cheksiz davom etadi va dastur "muzlab qolishi" mumkin.

Misol: Tasavvur qiling, siz ruchkasiz eshikni takroriy ravishda ochishga harakat qilyapsiz, lekin eshik hech qachon ochilmaydi. Har safar eshikni ochish uchun qadam tashlaysiz, lekin eshikning sharti hech qachon bajarilmaydi.

Xulosa​

For sikli dasturlashda eng asosiy va foydali vositalardan biridir. U takroriy jarayonlarni boshqarish va amalga oshirishda muhim ahamiyatga ega. Bu darsda siz for siklini to'liq tushunib, Flowgorithm dasturida uni qanday qo'llashni o'rgandingiz.