Skip to main content

2-dars. Shartli va takrorlanuvchi operatorlar

Dars maqsadlari:​

  • String ma’lumot turi
    • String (matnli ma'lumotlar) tushunchasini tushunish.
    • Python dasturlash tilida string metodlari va ularning funksiyalarini o'rganish.
    • Har xil string metodlarining amaliy misollarini ko'rish.
  • Shartli operatorlar (if, elif, else)
    • Shartli operatorlarning vazifasi va ahamiyatini tushunish.
    • if, elif, va else operatorlarini qanday ishlatishni o'rganish.
    • Amaliy misollar orqali shartli operatorlarni qo'llash.
  • Loop operatorlari (while, for)
    • Loop operatorlarining vazifasi va ahamiyatini tushunish.
    • while loop va for loop operatorlarini qanday ishlatishni o'rganish.
    • Amaliy misollar orqali loop operatorlarni qo'llash.

String tushunchasi​

String – bu matnli ma'lumotlarni ifodalovchi ma'lumot turi. Python dasturlash tilida string, odatda, qo'shtirnoq yoki apostrof ichida yoziladi. Masalan:

my_string = "Salom, dunyo!"

Python dasturlash tilida stringlar o'zgarmas (immutable) turda bo'ladi, ya'ni, bir marta yaratilgandan so'ng, u o'zgarmaydi.

Python dasturlash tilida string metodlari​

Python dasturlash tilida stringlar bilan ishlash uchun ko'plab foydali metodlar mavjud. Keling, ularning eng mashhur va foydali bo'lganlariga nazar solamiz.

len()​

Bu metod stringning uzunligini (belgilarning sonini) hisoblaydi.

text = "Python"
print(len(text))  # Natija: 6

lower() va upper()​

Bu metodlar stringni kichik yoki katta harflarga o'giradi.

text = "Salom"
print(text.lower())  # Natija: salom
print(text.upper())  # Natija: SALOM

strip()​

Bu metod stringning boshidagi va oxiridagi bo'sh joylarni olib tashlaydi.

text = "   Python   "
print(text.strip())  # Natija: Python

replace()​

Bu metod berilgan stringdagi har bir belgini boshqasi bilan almashtiradi.

text = "Men Pythonni yaxshi ko'raman."
print(text.replace("yaxshi", "a'lo"))  # Natija: Men Pythonni a'lo ko'raman.

split()​

Bu metod stringni belgilangan ajratuvchiga (default: bo'sh joy) ko'ra bo'ladi.

text = "Python dasturlash tili"
words = text.split(" ")
print(words)  # Natija: ['Python', 'dasturlash', 'tili']

join()​

Bu metod berilgan stringlarning ro'yxatini bitta stringga birlashtiradi.

words = ['Python', 'dasturlash', 'tili']
text = " ".join(words)
print(text)  # Natija: Python dasturlash tili

Amaliy misollar​

Misol 1: Foydalanuvchidan matn kiritish va belgilar sonini hisoblash​

user_input = input("Matn kiriting: ")
print("Siz kiritgan matndagi belgilar soni:", len(user_input))

Misol 2: Kiritilgan matndagi belgilarning kichik harflarda ko'rsatilishi​

user_input = input("Matn kiriting: ")
print("Kichik harflar:", user_input.lower())

Misol 3: Matndagi bo'sh joylarni olib tashlash​

user_input = input("Matn kiriting (bo'sh joylar bilan): ")
print("Bo'sh joylarsiz:", user_input.strip())

Tushunarsiz joylarga izohlar​

  • String: Matnli ma'lumotlar turiga string deyiladi. Har qanday belgilar to'plami.
  • Metod: Dasturlashda berilgan ob'ektga tegishli bo'lgan funksiyalarni ifodalaydi.
  • O'zgarmas (immutable): O'zgarmas ma'lumotlar turidagi ob'ektlar yaratilgandan so'ng, ularning qiymati o'zgarmaydi.

Xulosa​

Bu qismda biz Python dasturlash tilida string metodlarini o'rdik va turli string metodlarining qanday ishlashini ko'rdik. Har bir metodni amaliy misollar bilan ko'rib chiqdik.

Shartli operatorlar (if, elif, else)

Shartli operatorlar tushunchasi​

Shartli operatorlar dasturdagi harakatlar ketma-ketligini belgilashda muhim rol o'ynaydi. Ular dasturda ma'lum shartlar bajarilganda ma'lum kod bloklarini bajarishga imkon beradi. Dasturchi shartli operatorlardan foydalanib, dastur qanday ish qilishini boshqaradi.

Shartli operatorlar dasturlashda qarorlar qabul qilishda asosiy vosita hisoblanadi.

if, elif, va else operatorlari​

if operatori​

if operatori shart to'g'ri bo'lsa, kodning ma'lum bir qismini bajaradi.

age = 18
if age >= 18:
    print("Siz voyaga yetgansiz.")

elif operatori​

Agar birinchi shart noto'g'ri bo'lsa, elif operatori yordamida boshqa shartlarni tekshirish mumkin.

age = 16
if age >= 18:
    print("Siz voyaga yetgansiz.")
elif age >= 13:
    print("Siz o'smir bolasi.")

else operatori​

Agar barcha shartlar noto'g'ri bo'lsa, else operatori yordamida muayyan kod bajariladi.

age = 10
if age >= 18:
    print("Siz voyaga yetgansiz.")
elif age >= 13:
    print("Siz o'smir bolasi.")
else:
    print("Siz bolasan.")

Amaliy misollar​

Misol 1: Ball asosida baholash​

score = 85

if score >= 90:
    print("A")
elif score >= 80:
    print("B")
elif score >= 70:
    print("C")
else:
    print("D")

Misol 2: Foydalanuvchi kirishi bo'yicha ma'lumot berish​

user_input = input("Iltimos, yilingizni kiriting: ")
age = int(user_input)

if age >= 18:
    print("Siz mustaqil kishi!")
elif age >= 13:
    print("Siz o'smir bolasi.")
else:
    print("Siz bolasan.")

Tushunarsiz joylarga izohlar​

  • Shart: Dasturda tekshiriladigan ifoda yoki holat.
  • Operator: Dasturlash tilidagi ma'lum vazifalarni bajaruvchi belgilar yoki kalit so'zlar (masalan, if, else).
  • Blok: Kodning bir qismi, odatda, biror shart bajarilganda bajariladi.

Xulosa​

Bu qismda biz shartli operatorlar (if, elif, else) ning qanday ishlashini o'rdik va turli misollar orqali ularning qo'llanilishini ko'rdik. Shartli operatorlar dasturda qaror qabul qilishda juda muhim.

Loop operatorlari (while, for)

Loop operatorlarining tushunchasi​

Loop operatorlari dasturda biror kod blokini bir necha bor takrorlash imkonini beradi. Ular dasturimizni samarali va qulay qilishda muhim rol o'ynaydi. Looplar orqali ma'lum shartlar bajarilganda kodni takrorlash yoki ma'lum bir elementlar to'plamini ko'rib chiqish mumkin.

Dasturlashda loop operatorlari orqali kodni takrorlash, odatda, o'zgarmas ko'p marta bajariladigan vazifalar uchun juda foydalidir.

while loop​

while loop shart to'g'ri bo'lsa, kodni takrorlaydi. Bu, shart bajarilsa, loop davom etadi va shart noto'g'ri bo'lganda to'xtaydi.

Sintaksis:​

while shart:
    # Takrorlanadigan kod bloki

Misol:​

count = 0
while count < 5:
    print("Hozirgi hisob:", count)
    count += 1  # count ni 1 ga oshiramiz

Bu misolda, count o'zgaruvchisi 0 dan boshlanadi va 5 dan kichik bo'lganida kod takrorlanadi.

for loop​

for loop, odatda, ro'yxat, to'plam yoki boshqa iterable obyektlardan elementlarni o'qish uchun ishlatiladi. Har bir element uchun bir marta kodni bajaradi.

Sintaksis:​

for element in iterable:
    # Kod bloki

Misol:​

names = ["Ali", "Vali", "Hasan"]
for name in names:
    print("Salom", name)

Bu misolda, names ro'yxatidagi har bir ism uchun salom beriladi.

Amaliy misollar​

Misol 1: 1 dan 10 gacha bo'lgan raqamlar yig'indisini hisoblash​

while loop:​

total = 0
count = 1
while count <= 10:
    total += count
    count += 1
print("Yig'indi:", total)

for loop:​

total = 0
for count in range(1, 11):
    total += count
print("Yig'indi:", total)

Misol 2: Foydalanuvchidan raqamlar qabul qilish​

number = 0
while number != -1:  # -1 kiritilsa, loop to'xtaydi
    number = int(input("Iltimos, raqam kiriting (to'xtatish uchun -1): "))
    if number != -1:
        print("Siz kiritgan raqam:", number)

Tushunarsiz joylarga izohlar​

  • Loop: Dasturda biror kod blokini bir necha marta bajarish imkonini beruvchi struktura.
  • Iterable: Takrorlanishi mumkin bo'lgan obyektlar, masalan, ro'yxatlar, to'plamlar va h.k.z.
  • Takrorlash: Kod blokining bir necha bor bajarilishi.

Xulosa​

Bu qismda biz loop operatorlari (while va for) ning qanday ishlashini o'rdik va turli misollar orqali ularning qo'llanilishini ko'rdik. Loop operatorlari dasturda takrorlanadigan vazifalarni bajarishda juda muhim.