7-dars. C tiliga kirish. Identifikatorlar va o‘zgaruvchi toifalari. Kiritish va chiqarish funksiya

Dars Maqsadlari:

• C Dasturlash Tili Tarixi
  • C dasturlash tilining kelib chiqishi va rivojlanish tarixini o‘rganish.
  • C dasturlash tilining asosiy xususiyatlari va afzalliklarini tushunish.
  • C dasturlash tilining dasturlash dunyosidagi o‘rni va ahamiyatini tushunish.
• C Dasturlash Tiliga Kirish
  • C dasturlash tilining asoslarini tushunish.
  • C dasturlash tilida kod yozishni o‘rganish.
  • C dasturlash tilining sintaksisi va asosiy elementlarini tanishish.
  • C dasturlash tilidan foydalanib, oddiy dasturlar yaratishni ko’rib chiqish.
• Identifikatorlar va O‘zgaruvchi Toifalari
  • Identifikatorlar va ularning ahamiyatini tushunish.
  • O‘zgaruvchi toifalari: int, float, double, char, long, bool va ularning xotiradagi hajmini o’rganish.
  • O‘zgaruvchilarni e'lon qilish qoidalarini o‘rganish.
• Kiritish va Chiqarish Funktsiyalari
  • Kiritish (scanf()) va chiqarish (printf()) funksiyalarining qanday ishlashini o‘rganish.
  • Spetsifikatorlar va ajratish belgilari haqida batafsil ma'lumot olish.

---

C Dasturlash Tili Tarixi

C Dasturlash Tilining Tarixi

C dasturlash tili 1972-yilda Dennis Ritchie tomonidan Bell Labsda yaratilgan. Ushbu dasturlash tili Unix operatsion tizimining asosiy tili sifatida ishlab chiqilgan. Dastlab, C tili B tilidan rivojlangan, bu esa Assembly tiliga nisbatan yuqori darajadagi til sifatida dasturchilarga ko‘proq qulayliklar taqdim etadi.

💡

C tili dasturlash dunyosida eng mashhur tillardan biri bo‘lib, dunyodagi ko‘plab operatsion tizimlar va dasturlar C tilida yozilgan.

C Tilining Asosiy Xususiyatlari

C dasturlash tili bir nechta asosiy xususiyatlarga ega:

• Past darajadagi til: C dasturlash tili past darajadagi tilga yaqin bo‘lib, dasturchilarga apparatga yaqin kod yozish imkonini beradi. Bu dasturchilarga tez va samarali dasturlar yaratishga yordam beradi.
• Portativlik: C tilida yozilgan dasturlar ko‘p platformalarda ishlashi mumkin. Bu dasturlash tilining muhim afzalliklaridan biri hisoblanadi.
• Kuchli dasturlash: C dasturlash tili kuchli va fleksibil bo‘lib, katta va murakkab dasturlarni yaratish imkonini beradi.

C Dasturlash Tili Va Hayotiy Misollar

C dasturlash tili ko‘plab sohalarda qo‘llaniladi:

• Operatsion tizimlar: Unix va Linux kabi operatsion tizimlar C dasturlash tilida yozilgan.
• O‘yinlar: O‘yin dasturlarini yaratishda C tili juda keng qo‘llaniladi. Misol uchun, C tilida ishlab chiqilgan "Doom" o‘yini dasturchilarni o‘ziga jalb qilib ulgurgan.
• Ma'lumotlar bazalari: MySQL kabi ma'lumotlar bazalari ham C dasturlash tilida yozilgan.

💡

C dasturlash tilining qoidalari ko‘plab boshqa dasturlash tillarida, masalan, C++, C#, va Java’da ham mavjud.

C Dasturlash Tili O‘zgarishi

1980-yillarning oxirida C dasturlash tili ANSI tomonidan standartlashtirildi. Bu, o‘z navbatida, C tilining yanada rivojlanishiga va dasturchilarga bir xil qoidalarda ishlash imkonini berdi.

Xulosa

C dasturlash tili dasturlash tarixida muhim rol o‘ynaydi. U dasturlash jarayonida samarali, portativ va kuchli dasturlar yaratishga imkon beradi.

💡

Dasturlash tillari orasida C dasturlash tilining o‘rni, mashhurligi va kuchli qo‘llanilishi tufayli, uni o‘rganish dasturchilar uchun foydali bo‘ladi.

---

C Dasturlash Tiliga Kirish

C Dasturlash Tili Nima?

C dasturlash tili, 1972-yilda Dennis Ritchie tomonidan Bell Labsda ishlab chiqilgan. Bu past darajadagi til bo‘lib, operatsion tizimlar va dasturlar yaratishda keng qo‘llaniladi.

C Dasturlash Tili Asoslari

C dasturlash tili ba'zi asosiy elementlardan iborat:

• Sintaksis: Dasturlash tilining yozilish qoidalari. Har bir dasturchi o‘z kodini to‘g‘ri yozishi uchun sintaksisni bilishi kerak.
• O'zgaruvchilar: Dasturda ma'lumotlarni saqlash uchun ishlatiladi. Ular har xil turdagi ma'lumotlarni (sonlar, matnlar, va h.k.) saqlash uchun ishlatiladi.

Misol:

int son = 5;  // int - butun son, 5 - o'zgaruvchining qiymati
char harf = 'A';  // char - belgi, 'A' - harf

C Dasturlash Tili Sintaksisi

C dasturlash tilida dastur quyidagi tartibda yoziladi:

1. Kodning boshlanishi: #include <stdio.h> - bu standart kutubxonani qo‘shish.
2. Asosiy funksiya: int main() - dastur shu joydan boshlanadi.
3. Dastur kodlari: Bu yerda biz kerakli amallarni bajaramiz.
4. Dastur oxiri: return 0; - dastur muvaffaqiyatli tugaganligini bildiradi.

Misol:

#include <stdio.h>

int main() {
    printf("Salom, Dunyo!");  // Konsolga "Salom, Dunyo!" yozadi
    return 0;
}

C Dasturlash Tilida Amaliy Misollar

C dasturlash tilida oddiy dastur yozish misolini ko‘raylik:

Masala: Foydalanuvchidan ikki sonni kiritishini so‘rab, ularning yig‘indisini hisoblash.

Kod:

#include <stdio.h>

int main() {
    int a, b, yigindi;  // O'zgaruvchilar e'lon qilamiz
    printf("Birinci sonni kiriting: ");
    scanf("%d", &a);  // Foydalanuvchidan birinchi sonni olish
    printf("Ikkinchi sonni kiriting: ");
    scanf("%d", &b);  // Foydalanuvchidan ikkinchi sonni olish
    yigindi = a + b;  // Yig'indini hisoblash
    printf("Yig'indi: %d\n", yigindi);  // Natijani chiqarish
    return 0;
}

C dasturlash tilida scanf funksiyasi foydalanuvchidan ma'lumot olish uchun ishlatiladi.

Xulosa

C dasturlash tiliga kirish darsimizda asosiy tushunchalarni ko‘rib chiqdik. Biz sintaksis, o'zgaruvchilar, va dastur yozish tartibini o‘rgandik.

💡

C dasturlash tilini o‘rganish dasturchilarga boshqa tillarni osonroq o‘rganishga yordam beradi, chunki ko‘plab dasturlash tillarida C dasturlash tilining elementlari mavjud.

Identifikatorlar va O‘zgaruvchi Toifalari

Identifikatorlar Nima?

Identifikator — bu dasturda o‘zgaruvchilar, funktsiyalar, sinflar, va boshqa elementlarni nomlash uchun ishlatiladigan nomlar. Identifikatorlar dastur davomida o‘zgaruvchilarni tanish va ularga murojaat qilish imkonini beradi.

Qoidalar:

• Identifikatorlar harf (A-Z, a-z) yoki pastki chiziq (_) bilan boshlanishi kerak.
• Ular raqam (0-9) bilan boshlanmasligi kerak.
• Faol dasturlash tilidagi kalit so'zlardan (masalan, int, if, return) foydalanmaslik kerak.
• Identifikatorlar bo'sh joylar yoki maxsus belgilar (%, &, @) bilan ishlatilmasligi kerak.

Fakt: Identifikatorlar dasturchiga kodni o‘qish va tushunishda yordam beradi. Odatda, ma'noga ega bo'lgan nomlarni tanlash tavsiya etiladi, masalan, yosh yoki mahsulotNomi.

O‘zgaruvchi Toifalari

C dasturlash tilida ko‘plab o‘zgaruvchi toifalari mavjud. Har bir toifa ma'lum turdagi ma'lumotlarni saqlaydi. Quyida asosiy o‘zgaruvchi toifalarini ko‘rib chiqamiz:

int

• Ta'rif: Butun sonlarni saqlaydi (masalan: -1, 0, 25).
• Xotirada hajmi: 4 bayt (32 bit).
• Hayotiy misol: O’rtacha kattalikdagi sonlarni saqlashda foydalaniladi.

Kod misoli:

int son = 1234567;

float

• Ta'rif: O’nli sonlarni saqlaydi (masalan: 3.14, -0.001).
• Xotirada hajmi: 4 bayt (32 bit).
• Hayotiy misol: Boshqa dasturdan olingan narxni saqlashda foydalaniladi.

Kod misoli:

float narx = 19.99;  // Narxni saqlash

double

• Ta'rif: Yuqori aniqlikdagi o’nli sonlarni saqlaydi (masalan: 3.141592653589793).
• Xotirada hajmi: 8 bayt (64 bit).
• Hayotiy misol: Fizik hisob-kitoblar uchun foydalaniladi, masalan, radiusni aniqlashda.

Kod misoli:

double radius = 5.0;  // Radiusni saqlash

char

• Ta'rif: Yagona belgi saqlaydi (masalan: 'A', 'b').
• Xotirada hajmi: 1 bayt (8 bit).
• Hayotiy misol: Foydalanuvchining jinsini saqlashda (M/F) foydalaniladi.

Kod misoli:

char jins = 'M';  // Jinsni saqlash

long

• Ta'rif: Katta butun sonlarni saqlaydi (masalan: 1234567890).
• Xotirada hajmi: 4 bayt (32 bit) yoki 8 bayt (64 bit) platformaga bog‘liq.
• Hayotiy misol: Katta aholi sonini saqlashda foydalaniladi.

Kod misoli:

long aholi = 3000000000;  // Aholi sonini saqlash

bool

• Ta'rif: Mantiqiy qiymatlarni saqlaydi (true/false).
• Xotirada hajmi: 1 bayt (8 bit).
• Hayotiy misol: Foydalanuvchi tizimga kirganligini tekshirishda foydalaniladi.

Kod misoli:

bool kirish = true;  // Foydalanuvchi tizimga kirgan

O‘zgaruvchilarni E’lon Qilish Qoidalari

O‘zgaruvchi e'lon qilishda quyidagi qoidalar amal qilishi kerak:

• O‘zgaruvchi nomi tanlangan toifadan keyin yozilishi kerak.
• O‘zgaruvchi nomida faqat harflar, raqamlar va pastki chiziqlar bo‘lishi mumkin, lekin u raqam bilan boshlanmasligi kerak.

Kod misoli:

int a;  // O‘zgaruvchini e'lon qilish
float b;  // O‘zgaruvchini e'lon qilish

💡

O‘zgaruvchini e'lon qilishda qiymat berilishi shart emas. Lekin dastur davomida ularni ishlatishdan oldin qiymat berish kerak.

Xulosa

Bu qismimizda identifikatorlar va o‘zgaruvchi toifalarini, ularning xotiradagi hajmini va o‘zgaruvchilarni e'lon qilish qoidalarini o‘rganib chiqdik.

Kiritish va Chiqarish Funktsiyalari

Kiritish va Chiqarish Funksiyalari

Kiritish va chiqarish funksiyalari dastur bilan foydalanuvchi o‘rtasidagi asosiy aloqani ta'minlaydi. C dasturlash tilida eng ko‘p ishlatiladigan kiritish va chiqarish funksiyalari scanf() va printf() hisoblanadi.

1. printf() Funktsiyasi

• Ta'rif: printf() funktsiyasi ekranga chiqarish uchun ishlatiladi. Bu funksiyani yordamida matn, raqamlar va boshqa ma'lumotlarni chiqarishimiz mumkin.

• Sintaksis:

  printf("format_specifier", argumentlar);

• Format Spetsifikatorlari:

  • %d — butun son.
  • %f — o’nli son.
  • %c — belgi.
  • %s — string (matn).

Misol:

int yosh = 25;
printf("Mening yoshim %d da!\n", yosh);  // Ekranda "Mening yoshim 25 da!" chiqaradi

C dasturlash tilida printf() funksiyasi format qoidalariga ko‘ra ma'lumotlarni aniq va tushunarli ko‘rsatish imkonini beradi.

2. scanf() Funktsiyasi

• Ta'rif: scanf() funktsiyasi foydalanuvchidan ma'lumot olish uchun ishlatiladi. Bu funktsiya yordamida foydalanuvchi kiritgan ma'lumotlar o‘zgaruvchilarga saqlanadi.

• Sintaksis:

  scanf("format_specifier", &o‘zgaruvchi);

• Format Spetsifikatorlari:

  • %d — butun sonni kiritish uchun.
  • %f — o’nli sonni kiritish uchun.
  • %c — bitta belgini kiritish uchun.
  • %s — string (matn) kiritish uchun.

Misol:

int yosh;
printf("Yoshingizni kiriting: ");
scanf("%d", &yosh);  // Foydalanuvchidan yoshni kiritishni so'raydi
printf("Sizning yoshingiz %d da!\n", yosh);

scanf() funktsiyasi foydalanuvchidan ma'lumot olishda juda muhim, chunki u foydalanuvchining kiritgan qiymatini aniq o‘zgaruvchiga saqlash imkonini beradi.

Ajratish Belgilari

Ajratish belgilarini printf() va scanf() funksiyalarida format spetsifikatorlaridan farqli ravishda ma'lumotni chiqarish va kiritishda ishlatamiz. Ular yordamida ekranda ma'lumotlar ko‘rinishini boshqaramiz.

1. Ajratish Belgilari

• \n — yangi qator.
• \t — tab (boshlang‘ich bo‘shliq).
• \\ — orqa chiziq.

Misol:

printf("Salom,\nDasturlash olamiga xush kelibsiz!\n");
printf("Salom!\tBu tab bilan ajratilgan.\n");

Ajratish belgilarining to‘g‘ri ishlatilishi dasturdagi chiqarish formatini yaxshilaydi va foydalanuvchiga oson tushunarli bo‘lishini ta'minlaydi.

Misollar

Foydalanuvchidan uning ismi va yoshini so‘rab, ekranda qiziqarli xabar chiqarish.

Kod misoli:

char ism[50];
int yosh;

printf("Ismingizni kiriting: ");
scanf("%s", ism);  // Foydalanuvchidan ism kiritilishini so'raydi
printf("Yoshingizni kiriting: ");
scanf("%d", &yosh);  // Foydalanuvchidan yoshni kiritishni so'raydi

printf("Salom, %s! Sizning yoshingiz %d.\n", ism, yosh);

Xulosa

Bugungi darsimizda kiritish va chiqarish funktsiyalarini o‘rganib chiqdik. scanf() va printf() funksiyalarining ishlashi, format spetsifikatorlari, ajratish belgilarini tushuntirdik.

Uyga vaizfa

Oson

1. 6 ta o’zgaruvchi toifalariga mansub o’zgaruvchilar e’lon qiling va ularga qiymat berib qiymatlarni konsolga chiqaring.

   int age = 20;
   float height = 5.7;
   char grade = 'A';
   ...

2. Foydalanuvchidan integer va float turiga mansub ikkita o’zgaruvchiga qiymat qabul qiling va qiymatlarni konsolga chiqaring.

   Integer turiga mansub son kiriting: 5
   Float turiga mansub son kiriting: 3.14
   Natija: 5 va 3.14

3. Integer va float turiga mansub 2 ta o’zgaruvchi yaratib ularga qiymat bering. Integer turiga mansub o’zgaruvchi qiymatini float ko’rinishida, float turiga mansub o’zgaruvchi qiymatini esa integer ko’rinishida konsolga chiqaring.

   int a = 10;
   float b = 7.89;
   Natija: 10.00 va 7

4. Double va char turlariga mansub 2 ta o’zgarmas qiymatga ega o’zgaruvchi yarating va ularning qiymatlarini konsolga chiqaring.

   const dan foydalanish lozim

5. Foydalanuvchidan yoshini qabul qilib qaysi yilda tug’ilganini hisoblab natijani konsolga chiqaring.

   int age = 20;
   Natija: 2004

O’rtacha

1. 3-o’zgaruvchidan foydalanmagan holda 2 ta integer turiga mansub o’zgaruvchilarning qiymatlarini almashtiring va natijani konsolga chiqaring.

   int a = 5, b = 10;
   Natija: a = 10, b = 5

2. Foydalanuvchidan ma’lumotlarni qabul qiluvchi so’rovnoma shaklini yarating.

   int age;
   int yearOfBearth

3. Foydalanuvchi ismini kiritganida quyidagi xabarga foydalanuvchi ismini qo’shib natijani konsolga chiqaruvchi dastur yarating.

   input: Ali
   output: "Assalomu alaykum, Ali! Dasturga xush kelibsiz!

4. Foydalanuvchi avval ismini keyin familiyasini kiritganida avval familiya keyin esa ismni ekranga chiqaruvchi dastur yarating.

5. Foydalanuvchi tomonidan soat, daqiqa va soniya nomli o’zgaruvchilarga berilgan qiymatlarni bitta scanf funksiyasi orqali qabul qilib natijani soat:daqiqa:soniya ko’rinishida konsolga chiqaring.

Qiyin

1. limits.h va float.h dan foydalanib Turli xil o’zgaruvchilarning minimal va maksimal qiymat chegarasini konsolga chiqaruvchi dastur yarating.

   printf("Max int: %d\n", INT_MAX);

2. Harorat miqdorini konvertatsiya qiluvchi dastur yarating.

   Celsius <-> Fahrenheit

3. Student Management Systemning bir qismini yarating. Bunda talabalardan ismi, familiyasi, yoshi va qiziqishi haqidagi ma’lumotlarni qabul qilib natijani konsolga chiqarish lozim.

4. Library Management Systemning bir qismini yarating. Bunda dastur mijozlardan kitobning nomi va yozuvchisini qabul qilib natijani konsolga chiqarishi lozim.

5. Customer Feedback Systemning bir qismini yarating. Bunda dastur mijozlardan ismini va ko’rsatilgan xizmat haqidagi fikrini qabul qilib natijani konsolga chiqarishi lozim.

6. Movie Ticket Booking Systemning bir qismini yarating. Bunda dastur kinoteatr xodimidan kino-film nomi, namoyish boshlanish vaqti, qator va o’rindiq raqamini qabul qilib natijani konsolga chiqarishi lozim.

7. Smart City Parking Systemning bir qismini yarating. Bunda dastur avtoturargohdan foydalanmoqchi bo’lgan haydovchiga bo’sh joyning manzilini ko’rsatishi lozim.

8. Online Shopping Cart Systemning bir qismini yarating. Bunda dastur mijozga biror mahsulotning nomi, narxi va sotuvda mavjud bo’lgan miqdorini konsolga chiqarishi lozim.

9. Patient Record Management Systemning bir qismini yarating. Bunda dastur bemorning ismi, familiyasi, yoshi, murojaat sababi va shifokor ism-familiyasini qabul qilib, natijani ekranga chiqarishi lozim.

10. Weather Data Loggerning bir qismini yarating. Bunda dastur ma’lum bir hududdagi havo harorati (kunduzgi va kechki), quyoshning chiqish va botish vaqti, namlik miqdori va shamol tezligini qabul qilib natijani ekranga chiqarishi lozim.